DOSSIER

BURGERPARTICIPATIE EN CO-CREATIE

Een breed draagvlak is een must voor eigentijds beleid

Anders dan bij eenzijdige top-downbeslissingen, vergroot het zoeken naar een breder draagvlak de kans dat beslissingen ook effectief beleid worden. Zeker in een maatschappij waarin sociale media een almaar prominentere plaats bekleden, wordt burgerparticipatie een must. MICHAËL VANDAMME

Burgerparticipatie

ANTWERPEN De stad maakt werk van participatie via het project Connect2Antwerp. © IS

Er zijn zo van die termen die niet alleen vaak worden gebruikt, maar jammer genoeg ook al te vaak het voorwerp van misbruik of op zijn minst verkeerd gebruik zijn. 'Burgerparticipatie' is een van die termen, net als 'burgerdemocratie', 'co-creatie' en 'burgerforum'. Door de banalisering van die concepten dreigen we het spreekwoordelijke kind samen met het badwater weg te gooien. "Onze samenleving is in korte tijd sterk veranderd", zegt Elke Jeurissen, vennoot bij het bedrijf Glassroots. Ze richtte de onderneming op samen met Cato Léonard. "Mensen zijn mondiger, er is het forum van de sociale media, het zijn ontwikkelingen die ook een overheid in de breedste betekenis van het woord niet kan miskennen."

Glassroots bestaat intussen vijf jaar en zijn business valt niet in drie woorden samen te vatten (zie kaders). "Cato Léonard was campagneleidster en medeoprichter van de G1000. Ik heb een verleden in communicatie en public affairs", legt Elke Jeurissen uit. "Ik zag me almaar meer geconfronteerd met situaties die je niet als één entiteit kunt aanpakken. Initiatieven die genomen worden als 'een bedrijf' of 'een gemeente' stranden soms omdat onvoldoende aandacht is gegaan naar het tot stand brengen van noodzakelijke partnerschappen. Kort samengevat zou je kunnen zeggen dat wij voor onze klanten de samenwerkingen met alle stakeholders faciliteren en die relevant houden door een voldoende breed draagvlak te creëren."

GEMEENTE ZAVENTEM

Burgers bezorgen schepencollege draagvlak

In de aanloop naar de vorige gemeenteraadsverkiezingen ontstond in Zaventem het idee dat er een andere vorm van burgerparticipatie moest komen in de gemeente. "Via Jong CD&V overtuigden we eerst de afdeling van onze partij en vervolgens onze coalitiepartners", legt schepen Bart Dewandeleer uit. "In het meerderheidsakkoord omschreven we het als een project van 'participatieve democratie en wijkwerking'. Ik was als schepen bevoegd voor wijkwerking. Het doel was dat het project zou uitmonden in enkele concrete wijkovereenkomsten. We bakenden vijf thema's af – ruimte voor sport en spel; het culturele centrum dat toen nog in opbouw was; netheid van de openbare ruimte; sociaal beleid en veiligheid – en organiseerden daarrond discussietafels. Dat gebeurde volgens een vast stramien. Kleinschaligheid was daarbij essentieel. Er werden nooit meer dan tien bewoners om de tafel verzameld. Werk je met één grote hoorzitting, dan bereik je vaak het omgekeerde van echte inspraak. De meeste mensen zitten zich te ergeren terwijl enkele mondige personen het laken helemaal naar zich toe trekken. De schepenen waren aanwezig, maar mengden zich niet in de gesprekken. Wij zorgden voor de drankbedeling (lacht). Aangezien de vijf thema's niet samenvielen met de verdeling van de bevoegdheden in het College, waren we gedwongen als een team te werken." "Ik geef een concreet voorbeeld van waar dit toe geleid heeft", zegt Dewandeleer. "We hadden een park dat doorkruist werd door een straat, waardoor het uit twee gescheiden delen bestond. Er waren drie opties: alles bij het oude laten, de weg afschaffen en de weg versmallen. Resoluut kiezen voor het verwijderen van die weg, zou je als schepencollege niet onmiddellijk doen. Voor zulke ingrijpende beslissingen heb je toch enige schroom. Nochtans bleek dat dat idee gedragen werd door 80 procent van de betrokken burgers. De weg werd dus afgeschaft. Het is een goed voorbeeld van wat we met dit project willen bereiken. Het is belangrijk dat we als schepencollege een goed beeld krijgen van het draagvlak dat we hebben. Je krijgt daar maar een zicht op als je de mensen ernstig neemt. Burgerparticipatie moet reëel zijn. Beperk je dat tot een oefening pro forma, dan is het per definitie een maat voor niets."

Open huis

Behalve bedrijven staat Glassroots ook de brede publieke sector bij. "Geen van beide mogen de ogen sluiten voor de maatschappelijke ontwikkelingen die we ondergaan", stelt Elke Jeurissen. "De sociale media hebben in enkele jaren vrijwel iedereen een megafoon gegeven. Dat maakt van bedrijven en organisaties de facto een open huis, of je dat nu wilt of niet. De paradox is dat je voor veel beslissingen een zo breed mogelijk draagvlak tot stand moet brengen, terwijl er in de maatschappij nog veel silo's blijven bestaan: de academische wereld, het bedrijfsleven, de ngo's, de politiek, noem maar op. Men blijft te vaak in het eigen milieu zitten en men denkt te vaak dat men de zaken op dezelfde manier als vroeger moet blijven aanpakken. Innovatie komt dan ook meestal niet van binnenuit, maar net door de buitenwereld via externe stakeholders de organisatie binnen te trekken en de verschillende standpunten met elkaar te confronteren."

"INITIATIEVEN DIE GENOMEN WORDEN ALS 'EEN BEDRIJF' OF 'EEN GEMEENTE' STRANDEN SOMS OMDAT ONVOLDOENDE AANDACHT IS GEGAAN NAAR HET TOT STAND BRENGEN VAN NOODZAKELIJKE PARTNERSCHAPPEN"

Vuistregels voor participatie

  1. Baken duidelijk af waarom je stakeholders, bedrijven of burgers wil betrekken. Wat is de vraagstelling? Hoe meet je succes? Zorg dat je intern op één lijn staat voor je eraan begint.
  2. Laat stakeholders in de mate van het mogelijke mee bepalen over welke zaken ze het vooral willen hebben. Dat creëert meer betrokkenheid.
  3. Wees transparant over het proces. Wat wil je bereiken en wat doe je met de input die je krijgt van stakeholders? Communiceer erover van bij de start, eventueel via een participatiecharter. Communiceer ook over de resultaten.
  4. Ga voorbij het wij-zij-gevoel. Geef eerst wat ruimte om negatieve boodschappen te ventileren. Benoem wie welk belang nastreeft. Probeer eigenbelangen te verbinden tot een gemeenschappelijk doel waar iedereen beter van wordt.
  5. Zorg voor zo veel mogelijk diversiteit om de tafel. Werk daarvoor samen met ledenverenigingen en het lokale middenveld. Confronteer tegengestelde meningen, eventueel via een rollenspel. Alleen dan krijg je nieuwe inzichten en evolueer je naar een consensus.

Elke Jeurissen

ELKE JEURISSEN "Mensen engageren zich maar als er iets met de resultaten gebeurt."

Verrijkende confrontatie

"Het gebeurt gelukkig niet vaak, maar soms moeten we projecten weigeren", stelt Jeurissen. "Dat heeft dan veelal te maken met het ontbreken van de randvoorwaarden die de participatie mogelijk maken. Doe je het voor de vorm en raak je niet verder dan een schijnbeweging, dan keert het als een boemerang terug. Mensen engageren zich maar als er ook daadwerkelijk iets met de resultaten gebeurt. Er is een groot verschil tussen de mensen bij een project betrekken en slechts de indruk wekken dat er inspraak is. Vaak is er angst om er voluit voor te gaan. In veel gevallen is die angst onterecht. Door de confrontatie van diverse meningen en overleg krijg je juist nieuwe, verrijkende inzichten en oplossingen. We gebruiken verschillende technieken om dat op een efficiënte manier te doen. Ga je van in het begin voor betrokkenheid, dan kun je vaak een confrontatie achteraf vermijden."

CONNECT2ANTWERP
Sleutelen aan het stadsimago

De stad Antwerpen tekende een tijdje geleden voor een project van burgerinspraak. Het uitgangspunt was een duidelijke opdracht voor het stadsbestuur om niet enkel te communiceren naar de bewoners toe, maar ook andere doelgroepen te bereiken. "We hebben het weleens over de vier B's. Dat zijn natuurlijk bewoners, maar ook de brains, de bezoekers en de bedrijven", legt Judith Van Oost, marketingmanager van de Stad Antwerpen, uit. Het project werd Connect2Antwerp gedoopt. "Om het te realiseren, werkten we een hele marketingstrategie uit. We deden interviews met alle mogelijke stakeholders. We gingen via een gunning in zee met een privépartner. Een netwerk is in deze cruciaal, want het is vanzelfsprekend bijvoorbeeld bewoners, industriëlen en de rector van de universiteit in één workshop te verzamelen. We destilleerden vier positioneringsthema's: stad aan de stroom, creatieve stad, metropool op mensenmaat en innovatieve kennisstad. Het bleken invalshoeken te zijn waarin alle stakeholders zich konden terugvinden. Onze stad heeft heel wat potentieel dat nog niet of onvoldoende aangeboord is. Zo is Antwerpen bijvoorbeeld onvoldoende bekend als studentenstad of als interessante locatie voor de organisatie van een congres. Het gaat om meer dan een congres als dusdanig en het hotel waar de deelnemers verblijven. Je kunt die mensen ook trachten in contact te brengen met het uitgebreide en verrassende culturele aanbod dat Antwerpen heeft. Het leuke is ook dat daar heel wat bilaterale contacten uit zijn gegroeid. Mensen komen anderen tegen die ze in andere omstandigheden doorgaans niet ontmoeten, en vaak wordt dat als een verrijkende ervaring beschouwd."